Dấu chân Champa · Hậu Sanh
Dấu ấn cuối cùng của nghệ thuật tháp Chăm
Pô Rômê không gây choáng ngợp bằng quy mô. Sức hút của nó nằm ở cảm giác lắng lại: một ngôi tháp muộn, trầm, nhỏ hơn - nhưng chứa bên trong cả câu chuyện về vương triều, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.
Dấu ấn cuối cùng của nghệ thuật tháp Chăm
Tháp Pô Rômê được xây dựng tại vùng Hậu Sanh để thờ vua Pô Rômê - một vị vua được cộng đồng Chăm ghi nhớ vì những công trạng trong việc điều hòa quan hệ tôn giáo, chăm lo thủy lợi và bảo hộ đời sống cư dân. Đây được xem là một trong những ngôi tháp muộn nhất của nghệ thuật kiến trúc đền tháp Chăm ở Việt Nam.
Không bề thế như Pô Klong Garai, Pô Rômê mang vẻ trầm mặc và gần gũi hơn. Chính nét giản dị ấy lại làm nổi bật chiều sâu tâm linh của di tích: một không gian thờ vua, thờ ký ức vương triều và cũng là nơi lưu giữ nhiều hiện vật đá quý hiếm ngay trong lòng tháp.
Từ nhân vật lịch sử đến biểu tượng được tôn kính
Nhà vua được nhớ đến như người kết nối các nhóm Chăm chịu ảnh hưởng Bàlamôn giáo và Awal.
Công trạng Vua Pô Rômê là các công trình đập nước và hệ thống thủy lợi gắn với đời sống dân cư.
Không gian tháp giúp ký ức về nhà vua tiếp tục hiện diện như một phần của đời sống tín ngưỡng cộng đồng.
Trong ký ức cộng đồng Chăm, Pô Rômê là vị vua có nhiều công trạng, đặc biệt nổi bật ở khả năng dung hòa quan hệ giữa các cộng đồng tôn giáo và chăm lo các công trình thủy lợi phục vụ đời sống dân cư. Vì thế, khi bước vào không gian tháp, người xem không chỉ gặp một công trình thờ tự, mà gặp cả câu chuyện về một người cai trị gắn với tinh thần đoàn kết và phát triển.
Sự mất còn làm nên vẻ riêng của Pô Rômê hôm nay
Theo các khảo sát đầu thế kỷ XX, Pô Rômê từng là trung tâm của một quần thể gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa. Qua thời gian, hai công trình phụ đã sụp đổ, chỉ còn lại tháp chính đứng lại như một chứng tích cô đọng của cả quần thể xưa.
Chính sự thu gọn ấy khiến việc trải nghiệm Pô Rômê mang sắc thái rất khác: ít lớp công trình hơn, nhưng mỗi dấu tích còn lại lại đậm hơn cảm giác tiếc nuối và ý thức bảo tồn. Người xem đứng trước tháp không chỉ thấy cái còn, mà còn cảm nhận được bóng dáng của phần đã mất.
Một khối tháp muộn, gọn hơn nhưng rất cô đọng
Tháp Chính của Pô Rômê có đế khoảng 7,04 x 7,04 mét và cao khoảng 16,5 mét. Dù không đồ sộ, công trình vẫn tạo ấn tượng bởi khối gạch chắc khỏe, nhịp đứng rõ ràng và không khí trang nghiêm của không gian thờ tự bên trong.
Đối với người xem hôm nay, đây là nơi thích hợp nhất để nhận ra phong cách muộn của kiến trúc tháp Chăm: tỷ lệ gọn, hình thức cô đặc hơn, nhưng tầng nghĩa tín ngưỡng lại rất đậm nhờ hệ thống tượng thờ và hiện vật còn bảo lưu trong tháp.
Chiều cao vừa phải làm cho công trình mang vẻ gần gũi hơn, nhưng vẫn giữ trọn cảm giác linh thiêng.
Tỷ lệ và cách xử lý mặt đứng cho phép người xem nhận ra đây là một chặng cuối trong lịch sử tháp Chăm.
Toàn bộ công trình được đọc như nơi tưởng niệm và tôn kính một vị vua đã bước vào đời sống tâm linh cộng đồng.
Bảo vật trong lòng tháp
Bên trong tháp chính thờ tượng vua Pô Rômê bằng đá cao khoảng 1,2 mét, được tạc thành một phù điêu nổi trên tấm bia đá hình cung nhọn. Tượng vua dưới hình thể Mukhalinga đặt trên một Yoni lớn bằng đá sa thạch cho thấy sự kết hợp giữa tín ngưỡng thần linh và hình ảnh vị vua được tôn kính.
Trước mặt tượng còn có lỗ nhỏ để cắm đuốc hoặc nến mỗi khi hành lễ. Năm 2020, phù điêu vua Pô Rômê được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của hiện vật trong kho tàng di sản Chăm.
Hình thức kết hợp tượng vua với biểu tượng Shiva là chi tiết nổi bật nhất trong không gian thờ Pô Rômê.
Phần đế lớn cho thấy hiện vật không tách rời khỏi toàn bộ logic thờ tự gắn với Shiva giáo.
Phù điêu vua Pô Rômê được công nhận tại Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020 của Thủ tướng Chính phủ.
Khám phá những hiện vật linh thiêng trong tháp
Tượng bán thân bằng đá ở phía phải tháp, cao khoảng 0,75m
Bò thần bằng đá nằm ở tiền sảnh trong tư thế nhìn vào chính điện
Miếu nhỏ ở phía tây nam thờ Hoàng hậu Bia Than Cih.
Những biểu tượng đặc sắc của tín ngưỡng Chăm
Bên ngoài tháp còn có cột Linga cao khoảng 1,3m và hai Kut đá với hoa văn khác nhau: một Kut màu xám nhạt trang trí hoa dây uốn lượn, một Kut khác mang hoa văn hình ngọn lửa và hình hoa bốn cánh. Đây là những dấu tích quan trọng phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người Chăm.
Mỗi hiện vật tại Tháp Pô Rômê đều mang một lớp ý nghĩa. Đó không chỉ là đá, gạch hay tượng cổ, mà là những biểu tượng gắn với niềm tin, sự bảo hộ, lòng biết ơn và cách cộng đồng Chăm kết nối với thế giới thiêng.
Cột Linga cao khoảng 1,3m tiếp tục nhấn mạnh ảnh hưởng bền vững của Shiva giáo trong không gian Pô Rômê.
Kut thứ nhất trang trí hoa dây uốn lượn, cao khoảng 0,40m, ngang 0,25m và dày khoảng 0,15m.
Kut còn lại trang trí hoa văn hình ngọn lửa và hoa bốn cánh, cho thấy ngôn ngữ biểu tượng phong phú.
Trải nghiệm không khí lễ hội truyền thống Chăm
Tại tháp Pô Rômê, hằng năm diễn ra nhiều nghi lễ như Lễ Mở cửa tháp (lễ Peh Bimbeng Yang), Lễ Cầu đảo (lễ Yuer yang), Lễ hội Katê và Lễ cúng Nữ thần Mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar (lễ Cambur).
Nổi bật nhất là Lễ hội Katê, nơi cộng đồng tưởng nhớ các vị thần, vua thiêng, ông bà tổ tiên, tạ ơn trời đất và cầu mong mưa thuận gió hòa. Lễ diễn ra vào thượng tuần trăng từ mồng 01 tháng 7 lịch Chăm và kéo dài cả tháng nên còn được gọi là Bilan Katê.
Lễ Mở cửa tháp (Peh Bimbeng Yang), Lễ Cầu đảo (Yuer yang), Lễ hội Katê, Lễ cúng Nữ thần Mẹ (Cambur).
Nghi lễ lớn diễn ra suốt cả tháng kể từ mồng 01 tháng 7 lịch Chăm (thượng tuần trăng).
Nhìn gần hơn - nghe sâu hơn
Video cho thấy rõ hơn bầu không khí nghi lễ, cách cộng đồng bước vào tháp và sức sống hiện tại của di tích Pô Rômê.
Một ngôi tháp nhỏ hơn, nhưng rất dày về ký ức
Khi đến Pô Rômê, nên dành thời gian quan sát thật kỹ không gian nội thất, tượng thờ, Yoni, Nandin và các miếu phụ xung quanh. Khác với những quần thể lớn, giá trị của nơi này nằm nhiều ở lớp hiện vật và sự cô đọng của một giai đoạn muộn trong nghệ thuật tháp Chăm.
Đi thật chậm ở đây là cách tốt nhất để thấy rằng một di tích không cần đồ sộ mới có thể tạo ấn tượng sâu. Pô Rômê khiến người xem nhớ lâu nhờ cảm giác gần, thật và liên tục kết nối với cộng đồng qua nghi lễ đang còn tiếp diễn.
Pô Rômê không nói lớn. Nó kể chuyện bằng tượng đá, khoảng tối trong lòng tháp và những nghi lễ vẫn đều đặn quay trở lại mỗi năm.
